Misafir Kalem · Kapak makalesi
Sayı 12Kırk Yılın Ardından: Yönetmelikler Neden Yetmedi?
Kâğıt üzerinde dünyanın en iyi yönetmeliklerinden birine sahibiz. Sahada neden aynı başarıyı gösteremediğimizi kırk yıllık bir meslek hayatının gözünden anlatıyorum.
Prof. Dr. Haluk ErenlerEmekli öğretim üyesi, deprem mühendisliği10 dk okuma
Mesleğe başladığım yıllarda deprem yönetmeliklerimiz bugünkülerle kıyaslanamayacak kadar sade metinlerdi. Aradan geçen kırk yılda bu metinler hem kapsam hem de bilimsel derinlik bakımından büyük bir yol aldı. Bugün yürürlükteki yönetmeliğimizi1 yabancı meslektaşlarıma gösterdiğimde çoğu, kâğıt üzerinde dünyanın en kapsamlı düzenlemelerinden biriyle karşı karşıya olduklarını söylüyor. Ben de bunu gururla dinliyorum; ama her seferinde içimde aynı soru beliriyor: Öyleyse neden sahada aynı başarıyı gösteremiyoruz?
Metin ile Şantiye Arasındaki Mesafe
Kırk yıl boyunca öğrencilerime yönetmeliği anlattım, hesap yöntemlerini öğrettim, sınav kâğıtları okudum. Zamanla şunu fark ettim: Yönetmelik bir mühendislik metnidir ve ancak onu uygulayacak bir zincir sağlam olduğunda anlam kazanır. Bu zincirin halkaları tasarım, denetim, malzeme, işçilik ve bakımdır. Bir halka zayıfsa, en iyi metin bile şantiyeye eksik ulaşır.
Bir hocam bana bir zamanlar, iyi bir yönetmeliğin aslında bir güven anlaşması olduğunu söylemişti. Toplum mühendise güvenir, mühendis müteahhide ve ustaya, hepsi birden denetime. Bu güvenin herhangi bir noktasında kırılma olduğunda, metin ne kadar ileri olursa olsun yapının kendisi bu kırılmayı taşır. Yıllar geçtikçe bu sözün ne kadar doğru olduğunu daha iyi anladım.
Yapı denetimi için ayrı bir yasal çerçeve kurulduğunda2 çok umutlanmıştım. Denetimin varlığı elbette önemli bir adımdı. Ancak denetleyen ile denetlenen arasındaki ilişki, mesleki bağımsızlığı her zaman koruyacak biçimde kurulamadığında, sistem kâğıt üzerinde çalışıp sahada aksayabiliyor. Bunu bir kişinin ya da bir kurumun kusuru olarak değil, yapısal bir sorun olarak görüyorum.
“Yönetmelik ne kadar iyi yazılmış olursa olsun, onu uygulayacak zincir zayıfsa şantiyeye eksik ulaşır.”
Prof. Dr. Haluk Erenler
Eksik Kalan Halkalar
Kendi gözlemlerimden, sahada en çok aksadığını düşündüğüm konuları şöyle sıralayabilirim:
- Tasarım ile uygulama arasında sorumluluğun belirsizleşmesi.
- Ustalığın ve şantiye eğitiminin, mühendislik bilgisi kadar önemsenmemesi.
- Mevcut yapı stokunun, yeni yapılar kadar dikkatle ele alınmaması.
- Yapının ömrü boyunca bakım ve değişikliklerin izlenmemesi.
Bu son madde bana özellikle önemli görünüyor. 1999 Marmara depreminden 6 Şubat 2023 depremlerine kadar edindiğimiz her acı tecrübe, sorunun yalnızca yeni yapılarda olmadığını gösterdi. Zemin katında duvarı kaldırılan bir dükkân, sonradan eklenen bir kat, gözden kaçan bir onarım; yönetmeliğin hiçbir zaman göremediği değişikliklerdir.
Genç Meslektaşlarıma
Emekli olduktan sonra en çok genç mühendislerle konuşmayı özlüyorum. Onlara söylemek istediğim şudur: Yönetmeliği bilmek işin başlangıcıdır, onu sahaya taşımak ise asıl meslektir. Şantiyeye gitmekten, ustayla konuşmaktan, yanlış bir uygulamaya hayır demekten çekinmeyin. Meslek odalarınızın mesleki bağımsızlığı güçlendiren çalışmalarına katılın.
Ömrümün büyük kısmını bu meslekte geçirdim ve hâlâ umutluyum. Bilgimiz, aletlerimiz ve yetişmiş insan gücümüz hiç bu kadar güçlü olmamıştı. Eksik olan, bu birikimin sahaya kararlılıkla taşınmasıdır.
Kırk yılın ardından vardığım sonuç, daha iyi yönetmeliğe değil, yazdığımız yönetmeliğe sadık kalacak bir uygulama kültürüne ihtiyacımız olduğudur. Bu kültür ancak meslek ahlakı, bağımsız denetim ve kamunun sahiplenmesiyle kurulabilir.
Kaynaklar
- 1Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Resmî Gazete, 18 Mart 2018.
- 24708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun, Resmî Gazete, 13 Temmuz 2001.