Enkazın Başında Tutulan Notlar

Afet haberciliği acıyı göstermekle yetinmemeli, şehirlerin ne öğrenmesi gerektiğini de sormalıdır. Yirmi yıllık meslek hayatımdan habercilik ve hafıza üzerine düşünceler.

Gülsüm Atay7 dk okuma

Ağaçlar ve yürüyüş yollarıyla bir toplanma alanının plan çizimi

Yirmi yılı aşan meslek hayatımın önemli bir kısmını şehirlerden haber yaparak geçirdim. Meclis toplantılarından imar tartışmalarına, açılış törenlerinden sel baskınlarına kadar pek çok konuyu izledim. Ama beni en çok düşündüren, afetlerin ardından yaptığımız habercilik oldu. Bu yazıda o deneyimden geriye kalan bazı soruları paylaşmak istiyorum.

Acıyı göstermek yetmez

Bir afetin ilk günlerinde habercinin görevi açıktır: Olanı doğru ve hızlı biçimde aktarmak, yardımın nereye ihtiyaç duyulduğunu duyurmak, kamuoyunu bilgilendirmek. Ancak zamanla fark ettim ki afet haberciliği çoğu zaman bu ilk aşamada takılı kalıyor. Kameralar acının en yoğun olduğu anlara yöneliyor, ekranlar günlerce aynı görüntüleri tekrarlıyor; sonra gündem değişiyor ve şehir yeniden sessizliğe gömülüyor.

Acıyı göstermek önemlidir, çünkü toplumun yaşanan kaybı görmesini sağlar. Ama yalnızca acıyı göstermek, bir sonraki afete hazırlanmamıza yardım etmez. Üstelik acı çeken insanların mahremiyeti ve onuru, haberin aciliyeti karşısında kolayca göz ardı edilebilir. Bu dengeyi kurmak, habercilik etiğinin en zor sınavlarından biridir.

Yıllar içinde kendime bir kural koydum: Bir insanın en zor anına, onun adına karar verilemeyecek bir mahremiyet olarak yaklaşmak. Mikrofonu uzatmadan önce durup düşünmek, bazen haberin en değerli parçasıdır. Okurun ve izleyicinin de bu özene hakkı olduğunu düşünüyorum; çünkü acıyı sürekli tekrarlayan görüntüler, bir süre sonra duyarlılığı artırmak yerine körleştirebilir.

Şehir ne öğrenmeli?

1999 Marmara depreminden 6 Şubat 2023 depremlerine kadar her büyük afetin ardından benzer cümleleri yeniden kurduğumuzu düşünüyorum. Bu tekrar, bana habercilik olarak da bir şeyleri eksik yaptığımızı gösteriyor. Afet haberi, enkaz kaldırıldığında bitmez; asıl soru o zaman başlar.

“Afet haberi, enkaz kaldırıldığında bitmez; asıl soru o zaman başlar.”

Gülsüm Atay

Bugün meslektaşlarıma ve kendime şu soruları sormayı öneriyorum:

  • Bir bina neden yıkıldı da yanındaki ayakta kaldı? Bu soruyu suçlu aramak için değil, anlamak için sormak gerekir.
  • Şehrin hangi kararları, hangi planları ve hangi alışkanlıkları bu sonuca katkıda bulundu?
  • Aylar ve yıllar sonra, yeniden inşa sürecinde ne değişti, ne değişmedi?
  • Uzmanların uyarıları neden yeterince duyulmadı?

Hafızanın sorumluluğu

Habercilik, toplumun kısa süreli hafızasına karşı uzun soluklu bir direnç olabilir. Afetten bir yıl, beş yıl sonra aynı şehre dönmek, yeniden yapılan mahalleleri izlemek ve verilen sözlerin akıbetini sormak, ilk günkü haberden daha az dikkat çeker ama belki daha çok işe yarar. Bu tür takip haberleri, şehirlerin kendi deneyimlerinden ders çıkarmasına yardımcı olur.

Bu işi gazeteciler tek başına yapamaz. Mühendislerin, plancıların, hekimlerin ve hukukçuların bilgisini halkın anlayacağı bir dile çevirmek, habercilikle uzmanlık arasında sürekli bir köprü kurmayı gerektirir. Şehir Düşünce Kurulu gibi bağımsız platformları bu yüzden değerli buluyorum.

Gazetecilik, en iyi hâlinde, bir toplumun kendine sorduğu soruları büyüten ve unutulmaya yüz tutanı yeniden gündeme taşıyan bir meslektir.

Enkazın başında tutulan notlar, bir gün yeniden okunmak için tutulur. Benim dileğim, o notların yalnızca acıyı değil, şehirlerimizin öğrenmesi gereken dersleri de kaydetmesidir.

Sayı 9 · Zemin ve Temel

Bu sayıdaki diğer makaleler

Sayının kapağı ve içindekiler
  1. 01

    ArkeolojiKapak makalesi

    Temelin Altındaki Katmanlar: Kazı ile Zemin Etüdü Arasında

    Dr. Selma Toprakçı8 dk

  2. 02

    Yapı Güvenliği

    Yapı Denetiminde Bağımsızlık

    Y. Müh. Serkan Tokgöz8 dk