İktisat · Kapak makalesi
Sayı 7Suyun Bedeli: Kentsel Altyapının Finansmanı
Musluktan akan suyun arkasında görünmeyen bir altyapı ve uzun vadeli bir maliyet vardır. Su altyapısının adil ve sürdürülebilir finansmanı için ilkeler.
Doç. Dr. Hatice Bayramoğluİktisatçı, Kent Ekonomisi8 dk okuma
Musluğu açtığımızda akan su, bize çoğu zaman sıradan bir şey gibi gelir. Oysa o suyun evimize ulaşması için kaynaktan arıtma tesisine, ana iletim hatlarından mahalle şebekesine uzanan büyük ve görünmeyen bir altyapı gerekir. Kullanılan suyun yeniden toplanıp arıtılması da aynı zincirin parçasıdır. Bu altyapının kurulması kadar uzun yıllar boyunca bakımı ve yenilenmesi de ciddi bir maliyet doğurur.
Görünmeyen maliyet
Su altyapısının en belirgin özelliği, maliyetlerinin büyük kısmının uzun vadeye yayılmasıdır. Bir boru hattı döşendiğinde onu kuşaklar boyunca kullanırız; ama bakımını ihmal ettiğimizde kayıplar artar, arızalar sıklaşır ve yenileme ihtiyacı birikerek büyür. Toprağın altında kalan bir altyapının ihmali, yüzeyde ancak bir kriz anında fark edilir.
Bu durum kamu kararlarında belirgin bir eğilim yaratır. Görünür projeler daha çekicidir; eski bir boru hattının yenilenmesi ise kurdele kesilecek bir tören sunmaz. Son yıllarda pek çok şehrimizde şebeke kayıplarının ve kuraklık kaygılarının birlikte gündeme gelmesi, bu ihmalin bedelini hatırlatıyor.
Ertelenen bakımın bir başka bedeli de görünmeyen bir borç gibi birikmesidir. Her yıl yapılmayan yenileme, sonraki yıllara daha yüksek bir maliyet olarak devreder. İktisatta altyapı açığı olarak anılan bu durum, bütçe tablolarında çoğu zaman yer almasa da gerçektir ve bir gün mutlaka ödenir.
“Toprağın altında kalan bir altyapının ihmali, yüzeyde ancak bir kriz anında fark edilir.”
Doç. Dr. Hatice Bayramoğlu
Adil bir tarife mümkün mü?
Suyun fiyatlandırılmasında iki hedef sıklıkla çatışır gibi görünür. Bir yanda su, herkesin erişebilmesi gereken temel bir ihtiyaçtır; öte yanda altyapının sürdürülebilmesi için gerçek maliyetlerin bir biçimde karşılanması gerekir. Fiyatı çok düşük tutmak bugünün kullanıcısını korur ama yükü yarına erteler; fiyatı yalnızca maliyete göre belirlemek ise en kırılgan haneleri zor durumda bırakabilir.
Bu ikilemi aşmak için şu ilkeleri öneriyoruz:
- Temel ihtiyacı karşılayan kullanım herkes için erişilebilir kalmalı, bunun ötesindeki kullanım ise kaynağın değerini yansıtmalıdır.
- Dar gelirli hanelere yönelik destek, tarifenin bütününü bozmadan, hedefli ve şeffaf biçimde sağlanmalıdır.
- Su gelirleri öncelikle suyun kendi altyapısının bakımına ve yenilenmesine ayrılmalıdır.
- Altyapının durumu, yatırım planları ve maliyetler kamuoyuyla düzenli olarak paylaşılmalıdır.
Kuşaklar arası bir sözleşme
Su altyapısının finansmanı, sonuçta kuşaklar arası bir sözleşmedir. Bugün döşenen bir hattın faydasını yarının sakinleri görecek; bugün ertelenen bir yenilemenin yükünü de yine onlar taşıyacak. Bu nedenle su hizmetlerinin finansmanını kısa vadeli bütçe dengelerine değil, uzun vadeli bir planlamaya dayandırmak gerekir.
Bunun için su hizmetlerinin gelir ve giderlerini şehrin diğer harcamalarından ayrı ve anlaşılır biçimde izlemek yararlı olur. Böylece hangi yatırımın ne zaman yapılması gerektiği, siyasi takvime değil altyapının gerçek durumuna göre belirlenebilir.
Şeffaflık bu sözleşmenin temelidir. Vatandaş ödediği bedelin neye karşılık geldiğini bildiğinde, adil bir tarifeyi sahiplenmeye de daha yatkın olur. Suyun bedelini konuşmak, aslında suyun değerini konuşmaktır. Bu değeri görünür kılmak, hem bugünün hem de yarının şehrini korumanın yoludur.