İktisat

Sayı 14

Rantın Bedelini Kim Öder? Kent Toprağının Ekonomisi

Plan değişikliğiyle bir gecede artan arsa değeri kimin cebine giriyor, faturası kime kesiliyor? Değer artışının kamuya geri dönmesi için öneriler.

Doç. Dr. Hatice Bayramoğlu11 dk okuma

Bir yanda kubbe ve minareler, öte yanda yüksek binalar bulunan şehir silueti çizimi

Bir parselin değeri çoğu zaman sahibinin emeğiyle değil, şehrin ortak kararlarıyla artar. Yeni bir yol, bir metro hattı ya da bir plan değişikliği, dün tarla olan bir arsayı bir gecede konut alanına dönüştürebilir. Bu değer artışı kimseye ait olmayan bir boşlukta doğmaz: onu bütün şehir üretir. Soru şudur: Bu artışın karşılığı kimin cebine girer, faturası kime kesilir?

Rant nasıl doğar

Kent toprağının ekonomisinde değer, büyük ölçüde konumdan ve izin verilen kullanımdan gelir. Bir parsele daha fazla kat ya da daha yoğun bir kullanım izni tanındığında, o parsel üzerinde hiçbir yatırım yapılmadan değer kazanır. İktisat dilinde buna emeksiz kazanç da denir. Plan kararı, kamunun elindeki en güçlü araçlardan biridir; bu yüzden de en kolay istismar edilebilen araçlardan biridir.

Sorun, artışın bir avuç mülk sahibinde toplanması, maliyetinin ise topluma dağıtılmasıdır. Yoğunluk arttıkça okul, yol, park, altyapı ve toplanma alanı ihtiyacı da artar. Bu ihtiyacı karşılayan kamu bütçesidir; yani o değer artışından hiç pay almamış vergi mükellefleridir.

“Şehir, sahiplerinin değil, sakinlerinin ortak eseridir.”

Doç. Dr. Hatice Bayramoğlu

Faturayı kim öder

Faturanın ilk muhatabı, yeni yoğunluğun yükünü taşıyan mevcut mahalle sakinleridir. Daralan kaldırımlar, kalabalıklaşan okullar, kaybolan açık alanlar bu bedelin gündelik yüzüdür. İkinci muhatap, yükselen arsa fiyatları nedeniyle konuta erişimi zorlaşan gençler ve kiracılardır. Üçüncüsü ise geleceğin kuşaklarıdır: afet riskine karşı ayrılması gereken alanlar yapılaşmaya açıldığında, bedel ileride çok daha ağır biçimde ödenir.

Bu nedenle rant meselesi yalnızca bir adalet meselesi değil, aynı zamanda bir dayanıklılık meselesidir. Dirençli mahalle, kamunun ortak alan üretebildiği mahalledir; bunun kaynağı da büyük ölçüde şehrin kendi ürettiği değerdir.

Değer artışının kamuya dönüşü için öneriler

Pek çok ülke, plan kararından doğan değer artışının bir bölümünü kamuya geri kazandıran araçlar geliştirmiştir. Bizim önerilerimiz ilke düzeyindedir:

  • Plan değişikliğinden doğan değer artışı şeffaf biçimde hesaplanmalı ve kamuoyuyla paylaşılmalıdır.
  • Bu artışın bir bölümü, aynı bölgenin park, okul ve altyapı ihtiyacına ayrılmalıdır.
  • Geri kazanılan kaynak, genel bütçede kaybolmamalı; hangi mahallede neye harcandığı izlenebilmelidir.
  • Yoğunluk artışı, ancak karşılığında ortak alan üretildiğinde kabul edilmelidir.

Bu araçların tasarımı kolay değildir. Değer artışını ölçmek, mülk sahiplerinin haklarını korumak ve sistemi yeni bir keyfîliğe dönüştürmemek dikkat ister. Ama zorluk, hiç yapmamanın gerekçesi olamaz. Açık kurallar, bağımsız değerleme ve kamuya açık kayıtlar, hem mülk sahibine hem de mahalleye güven verir. En önemlisi, plan kararının bir ayrıcalık dağıtma aracı olmaktan çıkıp kamu yararının bir aracı hâline gelmesini sağlar.

Şehir, sahiplerinin değil, sakinlerinin ortak eseridir. Toprağın değerini yükselten kamu kararlarıysa, bu değerin bir kısmının da kamuya dönmesi hem iktisadi hem ahlaki bir gerekliliktir. Rantın bedelini sessizce mahalleye ödetmek yerine, onu mahallenin dayanıklılığına yatırmanın yollarını birlikte konuşmalıyız.

Sayı 14 · Dirençli Mahalle

Bu sayıdaki diğer makaleler

Sayının kapağı ve içindekiler
  1. 01

    ŞehircilikKapak makalesi

    Depremden Önce Mahalle: Kentsel Dönüşümde Parselden Mahalle Ölçeğine

    Prof. Dr. Nevzat Karacabey12 dk

  2. 02

    Mimarlık

    Cumbalı Evin Hafızası: Geleneksel Konutta Mahremiyet, Işık ve Ölçü

    Doç. Dr. Elif Sarıkaya Önal9 dk

  3. 03

    Yapı Güvenliği

    Zemin Etüdü Bir Formalite Değildir

    Prof. Dr. Orhan Gümüşdere7 dk

  4. 04

    Arkeoloji

    Toprağın Altındaki Şehir: Kazı Alanları ile İmar Planı Arasında

    Dr. Selma Toprakçı10 dk

  5. 05

    Hukuk

    İmar Affı ve Hukuk Devleti: “Kazanılmış Hak” Yanılgısı

    Av. Murat Ilgaz8 dk