Şehircilik · Kapak makalesi

Sayı 14

Depremden Önce Mahalle: Kentsel Dönüşümde Parselden Mahalle Ölçeğine

Tek tek parsellerde yürütülen dönüşüm, binayı yenilerken şehri zayıflatıyor. Toplanma alanını, okulu, yolu ve altyapıyı birlikte düşünen mahalle ölçeğinde bir plan olmadan dirençli şehir kurulamaz.

Prof. Dr. Nevzat Karacabey12 dk okuma

Avlulu yapı adaları ve mahalle meydanı gösteren mahalle planı çizimi

6 Şubat 2023 depremlerinin ardından hepimiz aynı soruyu sorduk: Bir daha aynı acıyı yaşamamak için ne yapmalıyız? Cevabın önemli bir kısmı mühendislikte, yani sağlam zeminde, doğru projede ve sıkı denetimde saklı.3 Ancak bir şehri ayakta tutan şey yalnızca tek tek binaların sağlamlığı değildir. Deprem anında insanların nereye kaçacağı, yaralıların hangi yoldan taşınacağı, suyun ve elektriğin ne kadar sürede geri geleceği de en az kolon ve kirişler kadar belirleyicidir.

Bugün kentsel dönüşüm büyük ölçüde parsel parsel ilerliyor.1 Riskli bulunan bina yıkılıyor, yerine aynı parselde daha yüksek ve daha kalabalık yeni bir bina yapılıyor. Yeni bina eskisinden sağlamdır; bu bir kazançtır. Fakat sokak aynı genişlikte kalır, okul aynı okuldur, toplanma alanı ise çoğu zaman hiç yoktur. Böylece riski binadan alıp sokağa taşımış oluruz.

Parsel ölçeğinin sınırları

Parsel ölçeğinde dönüşümün üç temel sorunu var. Birincisi yoğunluk: Her yenilemede kat sayısı artıyor. Nüfus artıyor ama okul, sağlık ocağı ve park artmıyor. İkincisi açık alan: Bitişik nizam yapılaşmada parseller arasında kalan küçük boşluklar bile otoparka dönüşüyor ve afet anında toplanacak yer kalmıyor. Üçüncüsü altyapı: Yüz kişiye göre döşenmiş kanalizasyon ve içme suyu hatları, aynı sokakta artık beş yüz kişiye hizmet etmek zorunda kalıyor.

Bu sorunların hiçbiri tek bir binanın projesiyle çözülemez. Çünkü sorun binada değil, binaların toplamında, yani mahallededir.

“Riski binadan alıp sokağa taşıyorsak, buna dönüşüm değil erteleme demek gerekir.”

Prof. Dr. Nevzat Karacabey

Mahalleyi plan birimi yapmak

Geleneksel şehrimizde mahalle yalnızca bir adres değil, bir yaşama ve yönetim birimiydi. Mescidi, çeşmesi, mektebi ve meydanıyla kendine yeten, komşuluk ilişkileriyle ayakta duran bir bütündü. Bugün bu birikimi yeniden hatırlamamız gerekiyor. Dönüşümün birimi parsel değil, mahalle olmalıdır.

Mahalle ölçeğinde çalışmak önce bir envanter çıkarmak demektir: Hangi binalar riskli, hangi zemin zayıf,4 okullar ve sağlık ocakları nerede, açık alan ne kadar? Ardından bu bilgiler tek bir plan üzerinde birleştirilir. Bazı parseller birleştirilerek avlulu yapı adaları oluşturulur, bazıları yeşil alana ve toplanma alanına ayrılır. Yoğunluk, tek tek parsellerin pazarlık gücüne göre değil, mahallenin taşıma kapasitesine göre belirlenir.2

İki plan yan yana: solda yükselen binalarla dolmuş parseller, sağda ortak avlulu yapı adaları ve açık mahalle meydanı
Şekil 1. Solda parsel ölçeğinde dönüşüm: yükselen binalar, daralan açık alan. Sağda mahalle ölçeğinde dönüşüm: birleşen adalar, ortak avlular ve mahalle meydanı. Çizim: Şehir Düşünce Kurulu.

Beş somut öneri

  1. Dönüşüm kararları, en az bir mahalleyi kapsayan mahalle dönüşüm planlarıyla verilmelidir.
  2. Her mahallede nüfusa oranlı ve yürüme mesafesinde bir toplanma alanı, plan kararıyla güvence altına alınmalıdır.
  3. Kat artışı, ancak okul, sağlık ve altyapı kapasitesi aynı oranda artırıldığında mümkün olmalıdır.
  4. Parsel birleştirmeyi özendiren hukuki ve mali araçlar geliştirilmeli, küçük hak sahipleri korunmalıdır.
  5. Planlama sürecine mahalle sakinleri, muhtarlık ve meslek odaları baştan katılmalıdır.

Sonuç

Depremi önleyemeyiz, ama sonuçlarını büyük ölçüde biz belirleriz. Sağlam bina şarttır, fakat yeterli değildir. Bir sonraki depreme hazırlanmanın yolu, binadan önce mahalleyi düşünmekten geçiyor. Kentsel dönüşümü bir inşaat faaliyeti olarak değil, bir şehir kurma faaliyeti olarak görmeye başladığımız gün, gerçekten dirençli şehirlere bir adım daha yaklaşmış olacağız.

Kaynaklar

  1. 16306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, Resmî Gazete, 31 Mayıs 2012.
  2. 23194 sayılı İmar Kanunu, Resmî Gazete, 9 Mayıs 1985.
  3. 3Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Resmî Gazete, 18 Mart 2018.
  4. 4AFAD, Türkiye Deprem Tehlike Haritası, 2018.
Sayı 14 · Dirençli Mahalle

Bu sayıdaki diğer makaleler

Sayının kapağı ve içindekiler
  1. 02

    Mimarlık

    Cumbalı Evin Hafızası: Geleneksel Konutta Mahremiyet, Işık ve Ölçü

    Doç. Dr. Elif Sarıkaya Önal9 dk

  2. 03

    Yapı Güvenliği

    Zemin Etüdü Bir Formalite Değildir

    Prof. Dr. Orhan Gümüşdere7 dk

  3. 04

    Arkeoloji

    Toprağın Altındaki Şehir: Kazı Alanları ile İmar Planı Arasında

    Dr. Selma Toprakçı10 dk

  4. 05

    Hukuk

    İmar Affı ve Hukuk Devleti: “Kazanılmış Hak” Yanılgısı

    Av. Murat Ilgaz8 dk

  5. 06

    İktisat

    Rantın Bedelini Kim Öder? Kent Toprağının Ekonomisi

    Doç. Dr. Hatice Bayramoğlu11 dk