Tarihî Çarşıda Yeni Yapı: Uyum mu, Taklit mi?
Tarihî dokunun içine yapılan her yeni bina bir tercih ortaya koyar. Eskiyi taklit etmeden ona saygı gösteren bir çağdaş mimarlığın imkânlarını tartışıyoruz.
Y. Mimar Tarık BozdoğanMimar, Kentsel Tasarım7 dk okuma
Tarihî bir çarşının içinde boş kalmış bir parsel, mimarlığın en zor sınavlarından biridir. Yanında yüzyıllardır ayakta duran hanlar, arastalar ve dükkânlar vardır; önünde ise o dokuya ait olmayan bir dönemin ihtiyaçları. Bu parsele yapılacak her yeni bina ister istemez bir tercih ortaya koyar: Eskiyi taklit mi edeceğiz, ondan kopacak mıyız, yoksa onunla konuşan yeni bir dil mi arayacağız?
Taklidin cazibesi
Pek çok şehrimizde tarihî dokunun içine yapılan yeni binalarda en sık başvurulan yol, eski görünümü taklit etmektir. Kemerler, kubbeler, ahşap cumbalar ya da taş kaplamalar, çoğu zaman ne yapım tekniğiyle ne de işleviyle bir ilişkisi olmadan cepheye eklenir. Bu yaklaşım ilk bakışta uyumlu görünse de sonuçta ne eskiye ne de yeniye sadık kalır.
Taklidin daha derin bir sakıncası da vardır: Gerçek tarihî yapı ile yeni yapı arasındaki farkı bulanıklaştırır. Çarşıyı ziyaret eden kişi neyin özgün, neyin sonradan yapılmış olduğunu ayırt edemediğinde, tarihin kendisi de okunaksız hâle gelir.
Öte yandan taklidin karşısına çevreyi hiç umursamayan bir yeniliği koymak da çözüm değildir. Ölçeği, malzemesi ve rengiyle dokuyu ezen, çarşının sokak hizasını bozan bir yapı, ne kadar çağdaş olursa olsun bağlamına yabancı kalır. İki uç arasındaki yol, daha zor ama daha dürüst bir yoldur.
Uyumun ölçüsü
Uyum, biçimsel benzerlikten çok daha fazlasıdır. Eskiye saygı, onu kopyalamakla değil, onu dikkatle okumakla başlar. Bir çarşının dokusunu oluşturan şey; yapıların ölçeği, sokağa nasıl açıldıkları, saçak hizaları, malzemenin dokusu ve rengi, avlu ile sokak arasındaki geçişlerdir. Yeni bir yapı bu ilişkileri anladığında, çağdaş bir dille de dokunun parçası olabilir.
“Eskiye saygı, onu kopyalamakla değil, onu dikkatle okumakla başlar.”
Y. Mimar Tarık Bozdoğan
Bu konuda öne çıkardığımız ilkeler şunlardır:
- Yeni yapı, çevresindeki tarihî yapıların ölçeğini ve sokak hizasını gözetmelidir.
- Malzeme seçimi, yöresel malzemelerle uyumlu ama kendi zamanının tekniğini dürüstçe gösteren bir anlayışla yapılmalıdır.
- Zemin kat, çarşının ticari ve toplumsal hayatına açık olmalıdır.
- Yeni ile eski arasındaki fark, dikkatli bir göz için okunabilir kalmalıdır.
Koruma ve yaratıcılık birlikte
Tarihî alanlarda yeni yapılaşma, koruma mevzuatının çerçevesi içinde değerlendirilir.1 Ancak kurallar iyi bir mimarlığın yerini tutamaz. Kurallar en kötüyü engelleyebilir; en iyiyi ise ancak bağlamı derinlemesine anlayan bir tasarım süreci ortaya çıkarabilir. Bunun için koruma uzmanları, mimarlar ve çarşının esnafı arasında süreklilik taşıyan bir diyalog gereklidir.
Bu diyalogun çoğu zaman unutulan tarafı çarşı esnafıdır. Dükkânın nasıl kullanıldığını, malın nasıl sergilendiğini, müşterinin çarşıda nasıl dolaştığını en iyi onlar bilir. Bu bilgi, tasarımın hem işlevini hem de ruhunu besler.
Anadolu'nun tarihî çarşıları da kendi zamanlarında yeni yapılardan oluşuyordu. Her kuşak çarşıya kendi zamanının diliyle, ama öncekilere saygı göstererek bir şeyler ekledi. Bugün bize düşen de bu sürekliliği sürdürmektir: Ne geçmişi dondurmak ne de onu yok saymak, onunla gerçek bir konuşmaya girmek.
Kaynaklar
- 12863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu, Resmî Gazete, 23 Temmuz 1983.