Mimarlık · Kapak makalesi
Sayı 3Toplu Konutta İnsan Ölçeği
Hızlı ve çok sayıda konut üretmek ile yaşanabilir konut üretmek aynı şey değil. Toplu konutu sokağı, avlusu ve komşuluğu olan bir mahalle olarak tasarlamanın yollarını arıyoruz.
Mimar Zehra Nur ÇelebioğluMimar, Konut Tasarımı8 dk okuma
Konut ihtiyacının hızla büyüdüğü dönemlerde en çok konuşulan şey, kısa sürede çok sayıda konut üretmektir. Bu ihtiyaç gerçektir ve küçümsenemez. Ancak hızlı ve çok sayıda konut üretmek ile yaşanabilir konut üretmek aynı şey değildir. Bir binanın içindeki daireleri saymak kolaydır; o dairelerden oluşan yerin bir mahalle olup olmadığını anlamak ise daha zordur.
Bu yazıda toplu konutu mimarlar olarak yalnızca binaların değil, binalar arasındaki boşlukların da tasarımı olarak ele almak istiyoruz. Çünkü bir yerleşimi mahalle yapan, çoğu zaman o boşluklarda olup bitenlerdir.
Bloktan mahalleye
Pek çok toplu konut alanında birbirinden bağımsız, yüksek bloklar geniş otopark alanlarının ortasında yükselir. Bloklar arasında kalan boşluklar çoğu zaman kimsenin sahiplenmediği, rüzgârlı ve işlevsiz alanlara dönüşür. Sokak yoktur, köşe başında bir bakkal yoktur, çocukların oyun oynarken pencereden izlenebileceği bir avlu yoktur.
Böyle bir çevrede komşuluk kendiliğinden gelişmez. İnsanlar asansörle dairelerine çıkar, arabalarıyla alandan ayrılır; ortak hayat, merdiven boşluğunda kısa bir selamlaşmadan öteye geçmez. Konut üretilmiş, ama mahalle kurulmamıştır.
“Konut üretilmiş, ama mahalle kurulmamıştır.”
Mimar Zehra Nur Çelebioğlu
Bunun bir maliyeti de vardır. Sahiplenilmeyen ortak alanlar zamanla bakımsızlaşır, güvensiz hâle gelir ve sakinlerin yaşadıkları yere bağlılığı zayıflar. Hızlı üretimin sağladığı kazanç, yıllar içinde yaşam kalitesinden yapılan kesintilerle geri ödenir.
Sokak, avlu ve komşuluk
Toplu konutu bir mahalle olarak tasarlamak için birkaç temel ilke öneriyoruz:
- Bloklar, sokakları tanımlayan ve sokağa açılan bir düzen içinde konumlandırılmalıdır.
- Birkaç binanın paylaştığı, ölçeği insanın kavrayabileceği avlular tasarlanmalıdır.
- Zemin katlar, dükkânlar, atölyeler ve ortak kullanım alanlarıyla sokağın hayatına katılmalıdır.
- Bina yükseklikleri, çocuğun pencereden çağrılabileceği, komşunun komşuyu görebileceği bir ölçüyü gözetmelidir.
- Okul, sağlık ocağı, park ve ibadet yeri gibi donatılar konutlarla birlikte ve yürüme mesafesinde planlanmalıdır.
Bu ilkelerin hiçbiri yoğunluktan vazgeçmeyi gerektirmez. Az katlı ama sık dokulu yerleşimler, iyi tasarlandığında yüksek bloklar kadar konut barındırabilir ve çok daha yaşanabilir bir çevre sunabilir.
Avlu bu konuda özellikle değerlidir. Sokaktan biraz çekilmiş, birkaç binanın sakinlerinin ortaklaşa kullandığı bir avlu, hem çocuklar için güvenli bir oyun alanı hem de yetişkinler için bir buluşma yeri olur. Kime ait olduğu bilinen bir ortak alan kendiliğinden korunur, bakımı da daha kolay üstlenilir.
Geleneğin hatırlattıkları
Anadolu şehirlerinin geleneksel mahalleleri, insan ölçeğinin nasıl kurulabileceğine dair zengin bir birikim sunar. Çıkmaz sokaklar, avlulu evler, mahalle çeşmesi ve köşe başındaki dükkân, sıkı bir komşuluk ağının mekândaki karşılıklarıdır. Bu biçimleri olduğu gibi kopyalamak değil, arkalarındaki ilişkiyi bugünün koşullarına uyarlamak gerekir.
Tasarım sürecine sosyal bilimcileri, peyzaj mimarlarını, yerel yönetimleri ve mümkünse gelecekteki sakinleri de katmak sonucu güçlendirir. Toplu konut yalnızca bir inşaat programı değil, bir şehir kurma işidir.
Toplu konut, bir ülkenin konut sorununa verdiği en büyük ölçekli cevaplardan biridir. Bu cevabın bir sayıdan ibaret kalmaması, içinde yaşayacak insanların hayatını da düşünmesi gerekir. Konutu çoğaltırken mahalleyi kaybetmemek, mimarlığın bu alandaki en önemli sorumluluğudur.