Şehircilik · Kapak makalesi
Sayı 8Plan Değişikliği Bir Ayrıcalık Değildir
Plan değişikliği, şehrin ortak kararını tek bir parsel lehine yeniden yazmaktır. Bu aracın istisna olarak kalması için hangi güvencelerin gerektiğini tartışıyoruz.
Prof. Dr. Nevzat KaracabeyŞehir ve Bölge Plancısı8 dk okuma
Bir imar planı, bir şehrin geleceği hakkında verilmiş ortak bir karardır. Hangi alanın konut, hangisinin park, hangisinin okul olacağı; nerede ne kadar yoğunluğa izin verileceği, uzun bir analiz, katılım ve onay sürecinin sonunda belirlenir. Planlama mevzuatı da bu kararların bir bütünlük içinde alınmasını öngörür1. Plan değişikliği ise bu ortak kararın bir bölümünü sonradan yeniden yazmaktır.
Araç Neden Var
Plan değişikliği kendi başına kötü bir araç değildir. Şehirler değişir, ihtiyaçlar farklılaşır, planlama aşamasında öngörülemeyen durumlar ortaya çıkar. Bir okul alanına artık ihtiyaç kalmayabilir; bir afetten sonra bir bölgenin yeniden düşünülmesi gerekebilir. Bu gibi durumlarda planın esnek olması, katı bir biçimde uygulanmasından daha doğrudur.
Sorun, bu istisnai aracın sıradan bir işleme dönüştüğü yerde başlar. Tek bir parselin yoğunluğunu artırmak, bir yeşil alanı yapılaşmaya açmak ya da bir kullanım kararını tek bir mülk sahibinin talebiyle değiştirmek, planın bütünlüğünü parça parça aşındırır. Her biri küçük görünen değişiklikler bir araya geldiğinde, şehir artık onaylanmış planına değil, değişikliklerin toplamına göre şekillenir.
Bu aşınmanın bir de adalet boyutu vardır. Plan değişikliğiyle bir parselin değeri artarken, bu artışın bedeli çoğu zaman komşulara, mahalleye ve şehrin bütününe yansır. Artan yoğunluk, yollarda daha fazla trafik, okullarda daha kalabalık sınıflar, parklarda daha az nefes alanı demektir. Kazanç tek bir mülk sahibinde toplanırken, maliyet sessizce herkese dağıtılır. Böyle bir düzen, planlamanın temel ilkesi olan kamu yararı ile bağdaşmaz.
“Plan değişikliği, şehrin ortak kararını tek bir parsel lehine yeniden yazmaktır; bu yüzden gerekçesi de ortak olmalıdır.”
Prof. Dr. Nevzat Karacabey
Hangi Güvenceler Gerekli
Plan değişikliğinin bir ayrıcalık değil, gerçek bir istisna olarak kalabilmesi için şu güvencelerin tartışılmasını öneriyoruz:
- Kamu yararı gerekçesinin açık, yazılı ve denetlenebilir olması; yalnızca bir mülk sahibinin talebinin gerekçe sayılmaması.
- Değişikliğin çevresine etkisinin, altyapı, ulaşım ve sosyal donatı bakımından bütüncül olarak değerlendirilmesi.
- Değişiklik önerilerinin, karar öncesinde kamuoyuna anlaşılır biçimde duyurulması ve görüş alınması.
- Değişiklikten doğan değer artışının bir bölümünün, kamuya ve mahalleye geri dönmesini sağlayan mekanizmalar.
- Bir bölgedeki değişikliklerin, tek tek değil toplu etkileriyle izlenmesi.
Bu güvencelerin hiçbiri tek başına yeterli değildir. Ancak birlikte uygulandıklarında, plan değişikliğini ayrıcalık olmaktan çıkarıp gerçekten zorunlu durumlar için kullanılan, gerekçesi herkesçe görülebilen bir araca dönüştürebilirler.
Plan Disiplini Bir Güven Meselesidir
Plan disiplini yalnızca teknik bir mesele değildir; vatandaşın kurallara duyduğu güvenle doğrudan ilgilidir. Komşu parselin bir gün kat alabileceğini bilen kişi, kendi planına da güvenmez. Herkesin aynı kurallara tabi olduğu bilgisi ise şehirde öngörülebilirliği ve adaleti güçlendirir.
İmar ve hukuk ilişkisini tartıştığımız bu sayıda, plan değişikliğini yasaklamayı değil, onu gerçek anlamıyla bir istisna olarak korumayı savunuyoruz. Şehrin ortak kararı, ancak ortak bir gerekçeyle değiştirilebilmelidir.
Kaynaklar
- 13194 sayılı İmar Kanunu, Resmî Gazete, 9 Mayıs 1985.